Et siste romanitokt (BT)

Dei er romani, kystens
reisande som gav opp det
frie livet i båt. Men no har
dei gått om bord att og
følgt i eigen historie sitt
kjølvatn.

bt_1

MUSEUMSREISE: Prosjektleiar Grethe Paulsen Vie har fått dei båtreisande i tale om sine tidlegare reiseruter. Ragnar og Reidar Ringdal (t.h.) er blant dei som har stilt opp.

 


bt_3

Kystens nomadar er tilbake på
gamle trakter. Denne gongen
til ære for historiebøkene.

OVE A. OLDERKJÆR
JO STRAUBE (foto)
ove.olderkjaer@bt.no
Nyleia, Sunnhordland
– Den Sabb-motoren skulle eg gjerne
hatt.
Sigurd Pettersen (69) blir ivrig straks skøyta klappar til kai i Foldrøyhamn på
Bømlo. Gamle bilar og båtar dominerer kaiområdet.
Her har Sigurd vore før. Som ung båtreisande.
Lenge før han blei bufast på Sotra. Her var han innom saman med
blant andre bestefaren Aleksander.
Legendariske «Sander-en» (1890-1968) tilhøyrte siste generasjon båtreisande
romani. Folket som levde størstedelen av livet i båt.

bt_6

Dokumenterer
Vestlendingar av reisandeslekt er inviterte med på registrering. Mange vil
fortelja inn i filmkamera om minne frå kjende stoppestader då dei var reisande.
Årets to tokt i Ryfylke og Sunnhordland med veteranskøyta «Kaia» er del
av eit dokumentasjonsprosjekt i regi av Haugalandmuseene. Finansiert av
ABM-utvikling (statens senter for arkiv,bibliotek og museum), Kontaktrådet for
fiskeri- og kystkultur og Norsk kulturråd har museet i Haugesund fått i oppdrag
å dokumentera romanifolkets liv og historie langs kysten.

– Dette folket er blitt usynlege.
På desse registreringane viser dei oss kor
mange stader dei var. Dette er ikkje omtalt i faglitteraturen, heller ikkje i
bygdebøkene, seier prosjektleiar Grethe Paulsen Vie ved Haugalandmuseene.

Vil fortelja
Dokumentasjonsprosjektet har som mål å gjera denne minoriteten synleg
att. Folk av reisandeslekt trer i aukande grad ut av anonymiteten og vil fortelja
om sitt tidlegare liv i fornedring og forfølging
– men også i stor fridom.
– Mange stod på land og kalla oss for splintapakk og slikt.
Men stort sett var folk greie, seier Sigurd Pettersen, oppvaksen som reisande med sju brør og
to søstrer.
– Det var befriande å koma om bord.
På skulen blei me mobba, men i båten hadde me det fint. Me var om bord frå mai til september, seier Gudmund Ringdal (58).
Sigurd Pettersen er glad for at livsforma han var ein del av blir dokumentert.
– Noregshistoria hadde ikkje blitt fortalt elles, seier han.

Så kom tårene
– Her låg me ofte med far si skøyte og selde steintøy til fabrikkfolka.
Marvin Ringdal (68) er klar i minnet når museumsfølgjet siglar ut frå Rubbestadneset
og Wärtsilä-fabrikken – tidlegare Wichmann.
– Me selde metall til omsmelting, seier Sigurd Pettersen.

 

v_grava
Foldrøyhamn byr på eit sterkt møte for han, søstera Konstanse Johansen
(79) og dei andre i følgjet.
Tårene kjem idet Konstanse får leggja ned blomar på grava til farbroren Ole Bertin på den
gamle kyrkjegarden som ho ser for første gong.
Ole Bertin Pettersen blei skoten av tyske marinefolk 11. september 1942 under ein rassia i Rubbestadneset.

– Eg hugsar Ole som ein snill og skikkeleg onkel. Aldri var han borti noko
med lensmannen, seier Konstanse, som i dag bur på Osterøy.
Ho hugsar livet som båtreisande fram til ho var tolv. Deretter blei ho sendt
frå barneheim til barneheim, og ein gard i Østfold som ho til sist rømde frå
grunna eit vertskap som baud på juling, lite mat og lite varme.

Kniv i aue
– Eg har rømt frå så mange barneheimar at det kunne blitt ei heil bok av det,
fortel Sigurd Pettersen.
– Og då rømde eg som regel til bestefar.
Eg var med han når han handla med gamle robåtar, me skaut ærfugl og monterte
takrenner kringom.
– Eg reiste òg på båt med far min. Me handla med slikt som billegbutikkane
sel i dag, seier Sigurd og ser på oss med høgre auget.
Det venstre øydela han i femårsalderen med kniv då han skulle kutta eit tau som var vikla rundt føtene til ein bror.
«Kaia» siglar vidare i Nyleia. På Fitjarsida av Stokksundet peikar Sigurd
Pettersen ut ein ankringsplass og eit våningshus i Vinsjevik.
Historisk ein populær samlingsstad for fl eire reisande familiar, gjerne mange på ein
gong.
I Brandasund blir det gjensyn med handelsmann Bjarne Waage. No er
det han på land som har noko å selja.
Sigurd og dei andre i følgjet kjøper kvar sin skinnhatt i butikken på Skjeret.
Motorhandel i Foldrøyhamn blei det derimot ikkje for Sigurd Pettersen i
denne omgang.
Han får ein ny sjanse når han skal ned att til Bømlo for å pussa opp gravsteinen til onkel Ole
Bertin.